TABANOVIĆ

lektira, gramatika i testovi

Asimilacija vokala

Autor: Petar Jokić, nastavnik

Asimilacija (lat.): 1. izjednačenje, pretapanje jednog naroda u drugi (npr: Srba u Mađare u Segedinu); 2. gram. jednačenje glasova. Mogao bih i o primarnom značenju ove reči da vam pričam, ali ovog puta, zadržaću se na sekundarnom značenju ove reči, tj. o asimilaciji vokala (samoglasnika) u srpskom jeziku. Svima su poznate pridevske prisvojne zamenice MOJ i TVOJ. Genitiv jednine glasi: MOJEGA i TVOJEGA, a ispravni su i oblici: MOGA i TVOGA. E, sad da vidimo kako je do ovih novijih oblika došlo. Prvo se "izgubilo" nestabilno J, pa su nastali oblici MOEGA i TVOEGA. Ovde se na asimilaciju neotporno E (poput Srba u Segedinu) preobrazilo u O. Tako su nastali novi oblici MOOGA i TVOOGA, i napokon je došlo do nove glasovne promene SAŽIMANjA SAMOGLASNIKA (VOKLALA). Od glasovne promene sažimanja vokala odstupa se u sledećim slučajevima: POOČIM, CRNOOK, ZOOLOGIJA, POODMAĆI, SAMOODBRANA, ANTIISTORIJSKI i sl.

Gubljenje suglasnika

Naš jezik ne trpi gomilanje suglasnika jer ih je teško izgovoriti. Ova glasovna promena vrši se najčešće u suglasničkoj grupi STN koja je rezultat glasovne promene nepostojanog A , pa tom prilikom "nastrada" suglasnik T. Tako, recimo, u nominativu jednine prideva POSTAN muškog roda, ove glasovne promene nema, ali u genitivu jednine kad "izleti" nepostojano A imamo oblik POSTNOG, pa se T, radi lakšeg izgovora, gubi i nastaje oblik POSNOG. Tu pojavu zapažamo i u nominativu jednine istog prideva ženskog roda POSNA. Gubljenje suglasnika javlja se u tvorbi reči posle glasovne promene: jednačenje suglasnika po zvučnosti, a potom i jednačenje suglasnika po mestu tvorbe, i napokon dolazi do gubljenja suglasnika; tako u glagolu IŠARATI imamo sve tri promene. Naime, ovaj glagol se gradi od predloga IZ i glagola ŠARATI. Tu zapažamo da se zvučno Z našlo ispred bezvučnog Š, te se po pravilu jednačenja po zvučnosti zvučno Z upravlja prema drugom bezvučnom Š i prelazi u svoj bezvučni parnjak S; sad imamo ovakav oblik ISŠARATI, gde nastaje nov problem: zubno S našlo se ispred prednjonepčanog Š, i mora se sa njim izjednačiti (jednačenje suglasnika po mestu tvorbe) - tako što će S preći u najsrodniji - prednjonepčani, a to je Š. Sad imamo oblik IŠŠARATI, gde su se našla dva ista suglasnika Š jedan do drugog i tako nastaje i treća glasovna promena gubljenje suglasnika. Ova glasovna promena javlja se i u građenu izvedenih reči (SLADOLED +DžIJA = SLADOLEDžIJA), jer se suglasnik D već nalazi u slivenom suglasniku Dž. Ovo se još bolje vidi u latinici: SLADOLED+DŽIJA= SLADOLEDŽIJA. Sličnu situaciju imamo u dativu i lokativu jednine imenice PRIPOVETKA. Kad se K ispred nastavka za oblik I, po glasovnoj promeni sibilarizaciji promeni u C (PRIPOVETCI) - dolazi do gubljenja suglasnika T jer se već sadrži u slivenom suglasniku C (TS). Ovde moram naglasiti da su ispravni oblici: PRIPOVECI i PRIPOVETKI, ali - neispravan je oblik PRIPOVETCI.

Odstupanja od ove glasovne promene su:

* u superlativu prideva NAJJAČI, NAJJEDRIJI, NAJJASNIJI itd. - u nekim složenicama: VANNASTAVNI, OTCEPITI, PREDDRŽAVNI itd.; - kod imenica stranog porekla sa nastavkom KINjA i prideva sa nastavkom NI: finalistkinja, protestni, aoristni itd.

Kako otkriti glasovnu promenu

 

Jednačenje suglasnika ovde

 

Nepostojano A i prelaz L u O - ovde

 

Palatalizacija i sibilarizacija ovde

Mapa sajta

 

 

 

CONTACT